« * ( إِلَيْه أَدْعُوا وَإِلَيْه مَآبِ » ) * - در اين جمله كلام را پايان داده ، مىفرمايد : بازگشت من به سوى اوست . بنا بر اين در اول كلام هدف خود و ديگران را ، و در آخر آن سيره خود را بيان نموده مىفرمايد : من مامور شده‌ام كه تنها خدا را پرستش كنم ، و عمل و دعوتم بر اين اساس باشد ، و بر همين سيره هم در ميان مردم رفتار مىكنم ، و مردم را جز به سوى او نمىخوانم ، و در هيچ امرى از امورم جز به او مراجعه نمىكنم . بنا بر اين ذيل آيه ، همان معنايى را مىرساند كه آيه « قُلْ هذِه سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّه عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحانَ اللَّه وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ » « 1 » آن را افاده مىكرد . ممكن هم هست منظور از جمله * ( « وَإِلَيْه مَآبِ » ) * مساله معاد باشد كه در اين صورت تعليل را افاده مىكند ، و آيه چنين معنا مىدهد : من فقط به سوى او دعوت مىكنم ، چون بازگشت من ، تنها به سوى اوست . بعضى « 2 » از مفسرين كلمه « كتاب » را كه در آيه است به قرآن ، و جمله * ( « الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ » ) * را به اصحاب رسول خدا ( ص ) و كلمه « احزاب » را به اعرابى تفسير كرده‌اند كه عليه رسول خدا ( ص ) حزب تشكيل دادند - كه همان قريش و ساير قبايل بودند - و گرفتاريهايى براى آن حضرت درست كردند . و ليكن اين تفسير صحيح نيست ، زيرا معهود نيست و سابقه ندارد كه قرآن كريم جمله « الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ » را بر اصحاب رسول خدا ( ص ) اطلاق كرده باشد . علاوه بر اينكه اگر آيه را اينطور تفسير كنيم لازمه اش اين است كه اين معنى تكرار شود ( زيرا آيه بعدى نيز همين معنى را ذكر مىكند ) . و چه بسا گفته باشند كه مقصود از اين جمله تنها يهود ، و مقصود از كتاب ، تورات است ، و مراد از اينكه فرمود « بعضى از احزاب پاره اى از قرآن را انكار مىكنند » آن آياتى است كه مشتمل بر احكامى خلاف احكام تحريف شده تورات است . و اگر بگويى انكار چنين آياتى اختصاص به بعضى از يهود نداشت ، بلكه همه يهود آن را منكر بودند ، مىگوييم درست است و ليكن بعضى از يهود بدون فرح و خوشحالى از نزول قرآن ، آن دسته از آيات را انكار مىكردند ، و بقيه يهود هم خوشحال بودند و هم آن دسته را انكار مىكردند . آن گاه براى اثبات اين معنا

--> ( 1 ) ( اى رسول ما به امت ) بگو روش من و پيروانم همين است كه خلق را با بينايى و بصيرت به خدا دعوت كنيم و خدا منزه است و من از كافران نيستم . سوره يوسف ، آيه 108 . ( 2 ) تفسير القرطبى ، ج 9 ، ص 326 ، ط بيروت .